E-mail        Print        Font-size  
  • LAN MAN CHUYỆN TẾT XƯA

    NGUYỄN DUY KIÊN - Ngày xuân thăm cảnh chùa






    Nhớ lại mấy chục năm về trước, cứ đến những ngày cuối tháng Chạp âm lịch, bộ tứ Nghiêm Liên Sáng Phái lại gặp nhau ở quán cà phê Lâm số 60 Nguyễn Hữu Huân, Hà Nội bàn chuyện ăn Tết. Câu chuyện của họ thật giản dị không có mục ăn mà chỉ có mục thưởng thức hương vị Tết xưa. Một lần tôi cũng được hân hạnh ngồi nghe các vị thưởng thức hương vị Tết trong cái rét ngọt Hà Nội những ngày cuối đông ảm đạm. Ấy vậy mà mọi người đều bồi hồi xúc động nhớ tiếc những vẻ đẹp Tết xưa trong ký ức dội về.

    Tôi hình dung bức tranh quê ấm áp từ ký ức nghệ sĩ tuôn trào trên tranh đã trở nên gần gũi.

    Qua thăm ruộng lúa chiêm vừa cấy buông tay, mấy bà mẹ quê đon đả theo các ngả đường ẩm ướt vì mưa phùn gồng gánh trên vai. Họ đi sắm sửa với vẻ mặt lo lắng làm sao cho cái Tết của mình được chu đáo. Trên đường cái quan trông xuống chợ đã họp đông nghẹt dưới mấy gốc đa ở đầu làng lan mãi từ dốc vào đến tận sân đình. Đình làng bao đời đã là một địa thế gần chợ gần sông nơi qua lại tụ hội dân làng những ngày hội hè đình đám.

    Trong những ngày cuối năm, sân đình là khu chợ lớn đa sắc. Cảnh đẹp nhất vẫn là mấy cụ đồ nho nằm soài trên mảnh chiếu cũ thảo những nét đại tự mực nho đen nhánh trên giấy hồng điều. Họa sĩ Bùi Xuân Phái đã có nhiều bức thầy đồ như vậy, hòa sắc đỏ đen vùng vẫy gợi mở ý thơ Vũ Đình Liên: “Mỗi năm hoa đào nở/ Lại thấy ông đồ già/ Bày mực tàu giấy đỏ/ Trên phố đông người qua...”



    NGUYỄN DUY KIÊN - Thầy đồ ngày Tết


    NGUYỄN DUY KIÊN - Ngắm hoa

    Từ những phiên chợ quê cuối năm, dẫy hàng mã với hình ảnh chú ngựa, ở màu sắc tươi rói... tranh gà lợn lấp ló trong bồ của nghệ nhân Đông Hồ - Bắc Ninh, mũ ông Công ông Táo cánh chuồn chuồn lốm đốm sao óng ánh trang kim, mặt kính long lanh. “Nhìn cảnh này mấy ông Dã Thú phương Tây khóc thét” một lần Nguyễn Tư Nghiêm đã thốt lên như vậy.

    Từ hành lang chu du ngày Tết tranh con giống của Nguyễn Tư Nghiêm ra đời, 12 con giáp ông vẽ đủ cả trên giấy. Bột màu là một chất liệu bình dân trong tay Nguyễn Tư Nghiêm biến hóa lạ thường là bằng chứng cho lối vẽ bậc thầy. Mỗi độ Xuân về ông lại khai bút vẽ con vật của năm đó với hình hài dũng mãnh, uyển chuyển ngộ nghĩnh. Mừng Tết Dậu vẽ gà, Hợi vẽ lợn, Thìn vẽ rồng, Mùi vẽ dê, Thân vẽ khỉ… Ông bộc lộ những tình cảm bâng khuâng chờ đợi trước tháng năm tưởng nhìn nó trôi đi trong hư vô nhưng ta lại thấy được nếu lại qua hình hài con giống trên tranh ông thật gần gũi. Ta tìm thấy ý tứ chuyển dịch của một năm từ tốn cách điệu cao, bột màu trong trẻo nguyên sắc, 12 cung trong vòng tròn dịch lý thời khắc trong năm. Từng năm tháng tranh con giống của Nghiêm đều có thay đổi khi hiền hòa lơ đãng, khi hoạt khí tưng bừng nhưng điều hiển hiện trên tranh ông không chút mặc cảm tôn giáo mà gửi gắm một đời sống tạo hình được suy tư trên nền vóc văn hóa dân tộc.

    Những thập niên trước đây, quen rồi, bạn bè lại đến ông nhận những tấm tranh tạo hình con vật của năm mới với nét háo hức hồn nhiên từ những bạn vong niên thôi thúc ông vẽ triền mien trong cảm xúc sung mãn, hân hoan thắp lên những kỷ niệm ước mơ, quên đi mọi vất vả nhỡ nhàng của năm qua, năm cũ.

    Cũng vậy, màu sắc rực rỡ trên những tấm tranh gà lợn từ phiên chợ quê cuối năm lại nhảy nhót xôn xao trên vách tranh nghèo đã được quét vôi lại trắng xóa mừng năm mới. Người nông dân đồng bằng Bắc bộ tự bao đời đón Tết bằng cả trái tim nhân hậu tình làng nghĩa xóm. Từ tết ông Công ông Táo họ đã hẹn hò rủ nhau “đụng lợn”, cuối năm rộn rã tiếng chày giã bì bạch, lợn kêu eng éc, gà gáy rền vang tiếng cười nói rôm rả sau lũy tre làng đầm ấm. Một năm là một dòng đời trôi chảy thành bại, vui buồn, nhưng khái niệm sung mãn phồn thực vui vẻ, hạnh phúc không bao giờ với trên hình tượng con lợn hiện hữu trong văn hóa dân gian.


    LƯƠNG XUÂN NHỊ (1914 - 2006) - Thiếu nữ chơi Xuân. 1940. Lụa




    NĂNG HIỂN - Đêm giao thừa. 1993. Lụa. 55x78cm (Sưu tập Nguyễn Minh)

    Đêm trừ tịch tối đen như mực, cả một tháng, một tuần rồi một ngày lo các Tết, đêm 30 thiêng liêng cho mỗi người làm chủ gia đình. Người chồng lo khăn áo chỉnh tề trước bàn thờ gia tiên khói hương nghi ngút, bàn thờ cúng giao thừa đã được bày biện ở hướng trời may mắn. Hồi hộp, lo lắng, thấp thỏm, sợ tiếng chó sủa mèo gào trong giờ phút giao thừa thiêng liêng. Không gian như nén lại đặc quánh, không ai dám nói to, đi lại nhẹ nhàng, chỉ có lũ trẻ con là sung sướng, ngủ tít, trong tay lại ôm quần áo mới còn cứng bột hồ vải mẹ đã mua trong buổi chợ chiều 30 Tết.

    Người Hà Nội đón Tết bằng nét riêng của chốn kinh kỳ. Sau ngày 23 tháng Chạp tiễn ông Táo chầu trời, không khí đón Tết mới được nhen nhóm trong mỗi gia đình. Người mẹ đóng vai trò quan trọng trong điều hành Tết. Đầu tiên là sắm sửa đồ lễ, đến gia đình ông Trưởng hai bên nội ngoại, hộp mứt sen, lọ chè chính hiệu Thái Nguyên bọc giấy bóng đỏ, cân cam, cân táo... tất cả thật thanh khiết, thành kính, tuyệt đối không có phong bì tiền. Chợ Đồng Xuân, Bắc Qua lại là nơi tưng bừng nhất để các bà mẹ đến tìm mua những hàng khô nấu cỗ: Măng, mực, tôm khô được xâu thành chuỗi trong thanh tre, mỗi xâu 5 con nguyên vỏ, cá thu ép trong nẹp tre đã được nướng qua, rồi bóng, miến, nấm hương mộc nhĩ, sang hơn là vây bóng, yến, lạp sường Trung Hoa, trứng đen, trứng muối...

    Công sở bắt đầu nghỉ Tết, các ông vào vai trò trang hoàng nhà cửa lau dọn bàn thờ tổ tiên. Như một sắp đặt tự ngàn xưa, đàn bà làm bếp đàn ông trông nom thờ cúng, bàn thờ. Thậm chí đàn bà không được bước chân vào gian thờ nhà chồng khi chưa có đàn ông bước chân vào lễ trước.

    Trang trí nhà cửa của người Hà Nội xưa thật thanh nhã không có cây đào, cây quất um tùm, nhấp nháy đèn xanh đỏ. Chỉ là một cành đào phai, chậu cúc đại đóa đặt trên gốm sứ cổ. Quan trọng nhất là giò thủy tiên lá xanh uốn quăn hoa trắng nuốt, nhị vàng thơm dìu dịu. Cho đến nay tôi ít gặp các giỏ thủy tiên lá ngắn quăn queo, mà là những giỏ hoa lá thẳng đứng, hoa cũng vươn cao. Hỏi ra các cụ cho biết hiện nay không có nhiều người biết gọt thủy tiên cho lá đâm đúng độ, cắt tỉa để hoa và cành tạo thành một bầu tròn gọn ghẽ ôm ấp. Chơi hoa thủy tiên rất cầu kỳ. Củ thủy tiên phải đặt trong bát thủy tinh cốt để trông thấy bộ rễ trắng muốt. Đêm 30 vừa ngồi đợi đón giao thừa, vừa chờ xem hoa nở thật hạnh phúc.



    NGUYỄN THỤ - Mùa Xuân Tây Bắc. 1993. Lụa. 63x88cm

    Trẻ con mong Tết đến nhiều nhất. Không phải để được lì xì tiền mà được nghỉ học, được mặc quần áo đẹp, được cha mẹ dẫn đi chơi họ hàng, bạn bè. Không cần căn dặn nhiều các em bé đã biết khoanh tay chào khách, vâng dạ lễ phép. Nếu được lì xì thì gấp tiền cẩn thận cho vào bao hương thẻ (bố mẹ chuẩn bị trước cho con). Ngày 30 Tết là ngày dài nhất, ai cũng cảm thấy như vậy. Bữa cơm tất niên sum họp gia đình thiêng liêng đoàn tụ, ôn chuyện cũ, ước mong điều mới mẻ, thành đạt trong năm mới. Khi chia tay mọi người đều nói sang năm chúng con (chúng cháu) sẽ đến chúc Tết bố mẹ, ông bà. Mà sang năm chỉ là ngày hôm sau, ngày mùng một Tết.

    Phải là người Hà Nội gốc mới cảm nhận được hết cái tiết Xuân rất Hà Nội. Không gian tĩnh lặng thơm tho thanh khiết. Trời se lạnh, đường phố sạch trơn, một vài cặp vợ chồng trẻ đi bộ, quần áo nền nã sang trọng êm ả bên nhau. Tuyệt nhiên không phải nghe tiếng cười nói thô tục, ồn ào. Mấy cô gái trẻ đi trên cầu Thê Húc vào đền Ngọc Sơn dâng hương xin thẻ quẻ, tay giữ bên vạt áo cho gió hồ khỏi thổi tung bay trông kiều mỵ, khuê các quá. Ngày mồng một Tết rất ít khách đến ngoài người khách được gia chủ kén chọn mời xông đất. Người đó sẽ mang lại may mắn cả năm. Bởi vậy người xông đất cho gia đình phải là người song toàn, con cháu thành đạt, vui vẻ, viên mãn.

    Tết xưa – Tết nay trên mọi miền Tổ quốc với ước mơ ngàn đời của người Việt là một Tết thanh bình, no ấm, đầy đủ dù của cải vật chất chưa được dư thừa nhưng tình làng nghĩa xóm, phong tục cổ truyền được xây đắp giữ gìn vẫn luôn hiện hữu trong tâm hồn người Việt. Mỗi độ xuân về kỷ niệm Tết xưa lại lắng đọng từ những câu chuyện đã trở thành cổ tích, huyền thoại.

    Nguyễn Hải Yến

Share:         LinkHay.com