E-mail        Print        Font-size  
  • TRANG HOÀNG TRANH TẾT

    Tranh Hương Chủ (giữa) và câu đối Phúc - Thọ (hai bên) (tranh dân gian Hàng Trống)





    Ngày xưa, bộ ba tranh thờ dùng phổ biến trong mỗi gia đình là các bức: Tiên sư vị, Thổ Công vị, Táo quân vị. Người ta thường gọi tắt là tranh Ông Sư, Ông Công, Ông Táo. Đây là bộ tranh thờ thần bảo hộ gia trạch được trân trọng thờ cúng cùng ông bà, tổ tiên. Vào dịp xuân về, Tết đến mang ý nghĩa tống cựu, nghinh tân (tiễn năm cũ, đón năm mới), người dân thường mua mới bộ tranh dân gian này để dán thay cho bộ tranh cũ đã dùng suốt năm qua.

    Bộ tranh này có thể thức bố cục chung, như sau: Hình tượng các vị thần được vẽ lớn ở giữa tranh, phần trên tranh có chữ đề thần vị chạy ngang như vị thế trang trí một bức hoành phi ở khám thờ, hai bên tranh có hai câu đối ca ngợi, cầu mong các vị thần đó giáng phúc, gia ơn cho gia chủ, phía dưới tranh có vẽ minh họa những công việc liên quan đến chức năng bảo hộ của từng vị thần.

    Tranh Ông Sư có đề tên thần vị phía trên là Tiên sư vị, hai bên có viết hai câu đối chữ Hán là: Tiên Sư giáng phúc và Đại Đạo sinh tài.

    Tranh Ông Công có đề tên thần vị là: Thổ Công vị, hai bên có hai câu đối: Thổ Công tương trợ và Trạch Chủ bình an.

    Tiên Sư vị là thờ các vị thầy dạy dỗ mở mang nghề nghiệp, trau dồi đạo đức, học vấn, nhân cách cho con người.

    Thổ Công vị là thờ vị thần bảo hộ đất đai cho gia chủ, bảo hộ chủ đất ở, xua đuổi quỉ ma xâm phạm gia đình.

    Tranh Táo Quân vị vẽ ba vị Thần Bếp: hai ông, một bà theo truyền thuyết dân gian Việt Nam, hai bên có hai câu đối là: Nhật nhật tăng phú quí và Niên niên thọ vinh hoa, mong cho gia chủ hàng ngày, hàng năm được tăng thọ, tăng phúc, vinh hoa phú quí.

    Ngắm nhìn ba bức tranh này, ta thấy nếu để riêng từng bức ta thấy có đầy đủ yếu tố trang hoàng cho một bàn thờ thần. Có một bức tranh ngang có đề chữ to, thường được gọi là hoành phi có đề đại tự (chữ to) mang nội dung là thần hiệu của vị thần được thờ trang trọng ở phía dưới (trong tranh là Ông Công, hoặc Ông Táo hoặc Ông Sư). Hoặc mang nội dung có tính giáo dục truyền thống của các gia đình: Ca ngợi công đức của Tổ tiên, nhắc nhở con cháu ghi nhớ công lao và tiếp nối truyền thống gia đình, dòng họ, nhân cách, đạo đức của tổ tiên, ví dụ từ xưa đến ngày nay vẫn đang được trân trọng trong dân gian như các câu chữ sau đây:

    - ĐỨC LƯU QUANG (Đức của tổ tiên vẫn còn tỏa sáng)

    - PHÚC MÃN ĐƯỜNG (Phúc của Cha, Ông vẫn còn đượm khắp gia đình).

    Phúc, Đức cũng là mục tiêu cho hành động suy nghĩ của con người trong các gia đình Việt Nam chúng ta.

    Trong các gia đình giàu có, bức hoành phi thường được làm bằng gỗ, được chạm trổ, điêu khắc và sơn son thiếp vàng rất công phu, được treo trang trọng ở trên cao ở gian giữa nhà, thường là nơi đặt bàn thờ của gia đình, hai bên có đôi câu đối cũng được gia công tương ứng treo ở 2 cây cột hai bên bàn thờ.

    Để đáp ứng cho đại bộ phận dân chúng thời xưa còn ở trong những ngôi nhà gianh vách đất, các nghệ nhân dân gian còn làm các bức hoành phi và đôi câu đối này trên nền giấy màu đỏ, có trang trí hoa văn chung quanh và viết chữ Hán đậm đặc mực đen có nội dung phù hợp với niềm hy vọng tốt đẹp cho một năm sắp tới, hợp với gia cảnh của nhiều gia đình.



    Tranh Tiên sư vị (tranh dân gian Đông Hồ)


    Ví dụ như:

    Tổ tiên công đức thiên niên thịnh

    Tử hiếu tôn hiền vạn đại hưng.

    Đôi câu đối phổ biến và được nhân dân ta yêu chuộng từ xưa đến nay, không những được dùng trong dịp Tết mà còn được gia công bằng nhiều chất liệu bền vững, trang trí đẹp đẽ, công phu để trang hoàng lâu dài trong gia đình. Bộ đại tự này còn được coi như của gia bảo trong nhà.

    Không hiếm những gia đình khi đi chợ Tết chỉ mua vài tờ giấy đỏ, giấy hồng điều đem về tự "sáng tác" câu đối cho nhà mình; Hoặc đi xin "câu đối Tết" của các bậc túc nho, danh nho trong vùng. Trong kho tàng giai thoại, truyền thuyết có rất nhiều câu chuyện thú vị còn lưu truyển cho đến ngày nay về các bậc danh nho, túc nho và các câu đối Tết có nội dung dí dỏm, lý thú mà cực kỳ sát hợp với gia cảnh của các con người đi "xin chữ" ngày Xuân.

    Điều đó cho thấy truyền thống trang hoàng nhà cửa bằng: hoành phi, câu đối vào dịp Tết, đã có từ lâu đời ở đất nước ta.

    Trong thể loại tranh trang hoàng thờ cúng Tổ tiên, các nghệ nhân của hai dòng tranh Đông Hồ và Hàng Trống còn có in bán loại tranh Hương chủ (hay gọi tắt là tranh Chủ).



    Tranh Hương Chủ (giữa) và câu đối Phúc - Thọ (hai bên) (tranh dân gian Đông Hồ)


    Đề tài tranh Hương chủ thể hiện là: mô tả hầu như đầy đủ khung cảnh bàn thờ Tổ tiên trong gia đình, gồm có: Khám thờ, bát hương, đỉnh trầm, bình hoa, đài đèn, giá nến, mâm bồng ngũ quả,... được in vẽ tỉ mỉ công phu, mầu sắc rực rỡ trên nhiều khổ giấy dài rộng rồi ghép lại thành tranh chủ có khuôn khổ rất lớn: Cao khoảng 1m50; rộng độ 1m. Đây là món quà xuân của người nghệ sĩ dân gian "tặng cho người nghèo" trong không khí tưng bừng, nô nức đón xuân về của dân tộc. Người nghèo có thể treo, dán bức tranh chủ này trên vách đất, tường vôi đơn sơ của ngôi nhà gianh trống trơn nghèo khó là đủ gợi tả những nét chính cần thiết và chủ yếu về trang trí nội thất cho một bàn thờ gia tiên trong dịp Tết. Khung cảnh đầy đủ do tranh gợi tả làm yên lòng cho con cháu khi thắp nén hương tưởng nhớ đến ông cha trong gia cảnh bần hàn, nghèo túng.

    Tùy theo gia cảnh người ta có thể mua kèm theo tranh chủ là bộ tranh trang trí, gồm: nghi môn (treo ở phía trên), quầy màn (treo ở phía dưới) và đôi câu đối treo ở hai bên. Bức đại tự - hoành phi có thể thay cho bức nghi môn, để trang trí xung quanh bức tranh chủ làm cho khung cảnh gia đình thêm ấm cúng, vui tươi trong dịp Tết.

    Hai bức câu đối trang trí hai bên tranh chủ thường được cách điệu chữ Hán như Phúc - Thọ thành hoa văn trang trí là chủ đề của điều chúc tụng cho gia chủ được hạnh phúc quanh năm. Đó là thể loại tranh chúc tụng. Phía trên câu đối - tranh chúc tụng có chữ Phúc còn có hàng chữ Hán: "Phúc như Đông Hải", phía trên tranh chúc tụng có chữ Thọ còn có hàng chữ Hán: "Thọ tỷ Nam Sơn",... là điều mơ ước của con người về Phúc Đức và tuổi Thọ của cả cuộc đời. Trong chữ Phúc và chữ Thọ thường được "cải hoa trang trí" có chủ đề như: Long cuốn thủy, Phượng bay lượn, trong có các loài hoa: sen, cúc, đào và cây lá thông là những loài hoa tiêu biểu cho tứ quí: Xuân, Hạ, Thu, Đông.

    Đặc biệt trong hai bức tranh chữ Phúc và Thọ của Nghệ nhân dân gian Hàng Trống, các nghệ nhân còn vẽ in lồng trong hai chữ ấy sự tích về "Nhị thập Tứ hiếu" (hai mươi bốn tấm gương tiêu biểu cho đức tính: Hiếu). Hai mươi bốn tích truyện nêu trên tranh là hai mươi bốn tấm lòng hiếu nghĩa; tuy có xuất xứ từ thời cổ đại Trung Hoa trong thời kỳ kinh tế và văn hóa còn thấp kém nhưng là một tổng thể biểu trưng về nhân cách, có giá trị giáo dục nghĩa vụ làm con của con người. Nhân cách ấy vẫn cần đối với con người trong bất cứ thời đại kinh tế nào, bất cứ trình độ học vấn ra sao, để xây dựng một gia đình hạnh phúc, một xã hội văn minh. Các phường tranh dân gian Kim Hoàng, Hàng Trống, Đông Hồ đều chú trọng sáng tác, sản xuất loại tranh có đề tài này trong dịp Tết, để giáo dục nhắc nhở cháu con biết công ơn to lớn của các đấng sinh thành (Sự tích nhị thập tứ hiếu xin trình bày tỉ mỉ vào dịp bài viết khác).



    Tranh chữ Thọ có hình vẽ sự tích Nhị thập tứ hiếu (Tranh dân gian Hàng Trống)


    Các phường tranh dân gian hầu như dừng sản xuất tranh trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Ở vùng tạm chiếm như Hà Nội lại xuất hiện các loại hoành phi câu đối đề chữ quốc ngữ la tinh hóa. Các chữ quốc ngữ trên tranh đều được trình bày "khuôn vào" hình tròn hay hình vuông gợi lại cách viết chữ Hán, có tính trang trí cao, nội dung vẫn là chúc tụng năm mới.

    Từ năm 1954, sau khi tiếp quản Thủ đô, cách trang trí hoành phi, câu đối ấy vẫn được tiếp tục và phát triển cho thấy truyền thống nghệ thuật trang trí tranh Tết có một sức sống mới: Nội dung bao hàm những lời ca ngợi Đảng, lãnh tụ Hồ Chí Minh và độc lập, tự do, hòa bình, đấu tranh thống nhất nước nhà.

    Bước vào công cuộc kháng chiến chống Mỹ, nhân dân ta theo lời hiệu triệu của Bác Hồ "Không có gì quí hơn Độc lập, Tự do", thì lời hiệu triệu của Bác được các nghệ nhân tranh dân gian thể hiện rất phong phú trong loại hình hoành phi có trang trí hình cuốn thư. Khắp các thị xã, thị trấn cho tới Thủ đô Hà Nội các nghệ nhân tự do, tự phát đua nhau sáng tác hoành phi cuốn thư phỏng theo hình cuốn thư trong các bức hoành phi cổ truyền vốn được điêu khắc bằng gỗ và son thiếp vàng là đặc sản nghệ thuật của làng nghề Cát Đằng - Nam Định; Người ta dùng hình tượng Hoa - Điểu của tranh tứ quí để trang trí xung quanh cuốn thư; Một bên đầu cuốn thư lộ ra chuôi kiếm - thể hiện thế võ, một đầu kia của cuốn thư lộ ra đầu ngọn bút lông - thể hiện thế văn. Ở giữa cuốn thư là hình ảnh Hồ Chủ Tịch được trình bày trang trọng bằng bức ảnh lãnh tụ do nhà xuất bản Văn hóa - Hà Nội ấn hành. Phía dưới là lời hiệu triệu của Bác Hồ: "Không có gì quí hơn Độc lập, Tự do", như một lời hiệu triệu thiêng liêng của Tổ quốc trong giai đoạn kháng chiến đó, kêu gọi toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ra sức mọi mặt để quyết chiến, quyết thắng giặc Mỹ xâm lược, thể hiện quyết tâm giành thống nhất cho Tổ quốc, độc lập tự do cho dân tộc.

    Các bức hoành phi, cuốn thư này được vẽ bằng bột màu có mầu sắc tươi sáng, rực rỡ trên giấy bìa cứng Hoàng Văn Thụ có chiều dài tới 2m, có chiều cao độ 0,60m - 0,70m (vừa độ ghép hai tấm bìa Hoàng Văn Thụ). Ở phía sau có khung gỗ để người mua chỉ việc "rước" tranh về là có thể treo ngay phía trên bàn thờ Tổ quốc ở hội trường thôn xóm hoặc ở phía trên gian giữa có bàn thờ gia tiên của các gia đình. Hoặc không có khung sẵn, bà con ở xa có thể mua tranh rồi cuộn tranh lại, đem về nhà, đóng khung căng tranh, treo lên để trang hoàng gia thất trong dịp Tết.



    Tranh chữ Phúc có hình vẽ sự tích Nhị thập tứ hiếu (Tranh dân gian Hàng Trống)


    Các nghệ nhân còn vẽ mâm bồng bày ngũ quả làm tranh trang trí vào dịp Tết theo đúng tinh thần nghệ thuật trang hoàng của dân tộc.

    Khắp chợ, cùng quê rực rỡ mầu hoa, mầu quả và các loại tranh trang trí rực rỡ này.

    Nắm bắt nhu cầu trang trí của nhân dân trong dịp Tết, nhà xuất bản Văn hóa (sau này là nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin và nhà xuất bản Văn hóa Dân tộc) đã có xuất bản hàng vạn bức tranh in ốp - sét do các họa sĩ sáng tác thuộc các thể loại; hoành phi, cuốn thư, mâm bồng ngũ quả và các đôi câu đối do các nhà thơ, nhà văn sáng tác có nội dung, đề tài, chủ đề rất phong phú. Hàng năm vào dịp Tết, các nhà xuất bản đều cho phát hành các thể loại tranh trang trí này, có thay đổi về đồ án trang trí, rất đa dạng, phong phú.

    Các ấn phẩm của các nhà xuất bản vào dịp Tết được nhân dân khắp mọi miền đất nước hoan nghênh và ưa chuộng; từ bản làng ở miền núi xa xôi, hẻo lánh đến các thôn xóm vùng xuôi, nơi đô hội như thị tứ, thị trấn, thị xã đâu đâu nhân dân cũng mua những ấn phẩm được xuất bản này để trang hoàng nhà cửa tư gia và nơi hội họp công cộng cùng với những bức trướng, câu đối, đại tự do nhân dân tự sáng tác.

    Một sức sống mới trong nghệ thuật dân tộc bừng sáng và tươi mới trong mỗi dịp Tết và Xuân của dân tộc. Một truyền thống nghệ thuật dân gian được tiếp nối và rộng mở, bước ra khỏi khung cảnh của một phường tranh dân gian xưa, đem đến nhiều sáng tạo mới cho kho tàng nghệ thuật dân tộc.


    Phan Ngọc Khuê

Share:         LinkHay.com