E-mail        Print        Font-size  
  • Bức tranh Quận Công Vũ Công Chấn thế kỷ 17


    Trong số di sản hội họa còn sót lại của mỹ thuật Việt Nam, những tác phẩm tranh chân dung thuộc dòng hội họa cung đình xưa cho đến ngày nay hầu như đã bị thất lạc, hoặc đếm trên đầu ngón tay. Bức tranh thờ Luân Quận Công Vũ Công Chấn được phát hiện gần đây ở nhà thờ họ Vũ, thôn An Cự, xã Đại An, huyện Vụ Bản, Nam Định đã góp một giá trị lớn vào lịch sử hội họa cổ Việt Nam.

    Bức tranh có kích thước khá lớn dài 198x98cm bằng vải bố dày 3 lớp được bồi biểu chồng lên nhau. Mặt hậu tranh quét lớp sơn ta để bảo quản cho cho lớp màu phía trước và làm cho tranh được cứng cáp hơn trong quá trình sử dụng. Tranh vẽ theo dạng trục cuốn, chỉ mở ra treo vào những dịp giỗ tết, còn thì được bảo quản trong hòm gỗ. Chất liệu để vẽ tranh là màu bột trộn với dầu chẩu, nên cùng với việc bảo quản khá tốt của gia tộc họ Vũ, qua 4 thế kỷ đến nay màu sắc vẫn còn rất tươi sáng.


    Bức tranh Luân Quận Công Vũ Công Chấn

    Tranh mô tả nhân vật chính là Luân Quận Công Vũ Công Chấn (1618 – 1689), một võ quan lừng lẫy triều đình thời Lê Trịnh. Ông từng được phong đến chức Đô Đốc Kiểm Sự Phủ Đô Đốc Trung Quân, tước Quận Công, khi mất được triều đình gia tặng chức Hữu Đô Đốc. Công trạng lớn nhất của ông vẫn còn để lại cho đời nay là những công trình nghệ thuật đồ sộ như kiến trúc quán đạo và tượng đồng đức Huyền Thiên Trấn Vũ ở đền Quán Thánh Hà Nội. Theo những ghi chép trong gia phả họ Vũ và văn bia Trấn Vũ quán bi ký khắc năm Chính Hòa 20 (1677) cho biết nhờ công trạng này mà chúa Trịnh Căn đã cho ông được khắc tượng đá phối thờ ngay trong nội điện của Quán. Mặc dù tranh không đề niên đại vẽ nhưng theo những người trong họ nhiều đời truyền lại cho con cháu thì bức tranh này được vẽ cùng thời với pho tượng đá đặt ở đền Quán Thánh ngày nay khoảng nửa sau thế kỷ XVII.

    Bức tranh mô tả Luân Quận Công ngồi trên một chiếc ghế tựa. Hai bên ghế là các vật dụng khá quen thuộc của ông gồm một cây cung và một hầu bao da và bên kia là thanh lao và quả chuông nhỏ. Gương mặt của ông có tướng mạo khá đặc biệt. Mặt vuông chữ điền, trán cao, lông mày dài, mũi và môi được vẽ như dạng tranh dân gian Hàng Trống. Đầu ông để trần với một búi tóc nhỏ được vẽ nghiêng về bên trái của tranh. Có lẽ nghệ nhân vẽ tác phẩm này dụng ý muốn miêu tả nhân vật theo lối nhìn hai phần ba mặt nên chỉ vẽ một bên tai về phía có búi tóc, trong khi nét mặt của ông lại vẫn được vẽ theo lối chính diện. Luân Quận Công mặc áo giao lĩnh thụng màu đỏ bên trong, phía ngoài khoác một vạt áo xanh chàm khá giản dị. Hai tay ông đặt trên đầu gối với những ngón dài chải chuốt. Tay phải cầm chiếc quạt lông chim tỏ rõ sự sang quí. Chân đi hài nhung đen đặt nghiêm cẩn lên khung ghế. Qua cách thể hiện trang phục có thể thấy bức tranh này mô tả Quận Công trong tư thế thư nhàn nhã nhất, không vướng bận việc triều chính. Xung quanh ông là những hình ảnh bổ trợ để nói lên thân thế sự nghiệp cũng như thú tiêu giao của nhân vật.




    Trích đoạn phần nền bức tranh với các nhân vật được cho là hầu cận của Luân Quận Công Vũ Công Chấn

    Phần nền cảnh của bức tranh cũng là nét đặc sắc nhất của tác phẩm này so với đa phần những họa phẩm chân dung cung đình còn sót lại hiện nay. Khung cảnh được thể hiện ra với thủ pháp đồng hiện, chồng xếp hình một cách tự nhiên rất dân gian. Hai cây tùng bách được vẽ sát ngay sau lưng của chiếc ghế dựa mà không có khoảng cách phân biệt nào. Trên cây, đối xứng hai bên là cặp chim phượng hoàng biểu tượng cho ánh sáng và sự quyền quí. Chạy dọc hai bên xuống phía dưới bức tranh là 21 nhân vật được vẽ với kích thước rất nhỏ, nhưng khá chi tiết. Có thể đây là những người hầu cận thân tín của Luân Quận Công. Mỗi người mang một loại vũ khí khác nhau như: kiếm, lao, chiêng, tù và. Phía dưới chân của ông còn có 3 cặp đôi đang đấu vật nhằm biểu trưng cho tài năng luyện quân của ông. Trong các nhân vật này, cũng có cả những gia nhân của ông như những người cầm quạt, cho chim ăn, xách ấm nước… khiến tạo cho bức tranh thành một tổ hợp rất sống động.

    Từ cách thức biểu hình của bức tranh cho thấy bức tranh này được vẽ và khoảng thời gian nửa sau thế kỷ XVII. Lúc này, hội họa Việt Nam chưa chịu ảnh hưởng phương Tây như các tranh ở thế kỷ XVIII. So với các tác phẩm hiện còn lưu tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam như chân dung bà Minh Nhẫn, Thượng Thư Nguyễn Quý Kính, hay Kiến Trung Hầu Trịnh Đình Kiên ở nhà thờ họ Trịnh, thì thấy rằng phong cách đồng hiện trong tác phẩm Luân Quận Công Vũ Công Chấn mang đậm chất dân gian hơn. Nó là sự hòa hợp giữa hai hình thức biểu đạt, mô tả nhân vật thờ một cách nghiêm trang theo lối cung đình, nhưng các hoạt cảnh xung quanh ông lại cho thấy sự thân cận. Đây cũng là thể thức gần gụi với kiểu loại tranh thờ dân gian gồm nhân vật trung tâm lớn và các nhân vật phụ cận nhỏ. Nhưng bức tranh này lại mang đậm chất tố chân dung hơn nên tỷ lệ giữa nhân vật trung tâm và các nhân vật phụ cận minh họa cho đời sống và thú vui của vị Luân Quận Công lại có tỉ lệ lớn nhỏ khác hoàn toàn. Đây cũng có thể xem là nét độc đáo riêng biệt của tác phẩm. Đồng thời nó cũng cho thấy niên đại sớm của tác phẩm là khá hợp lý.


    Một hầu cận của Quận Công vác kiếm trên vai

    Ngoài ra, quan sát thật kỹ tất cả các phần được diễn tả trong tranh, có thể thấy rằng nghệ nhân vẽ tác phẩm này hầu như chưa biết đến lối vờn khối để diễn tả độ sâu của không gian. Vậy nên, chiếc ghế của Luân Quận Công ngồi chỉ vẽ hai chân ở phía trước. Hai chậu hoa cây cảnh được vẽ nổi trên một băng ngang sẫm màu để tạo ra sự phân cách. Giữa hai chậu hoa này có hình ảnh của một chú gà trống mà hình thức biểu đạt rất giống với dạng tranh dân gian Hàng Trống, Đông Hồ. Về việc biểu đạt không gian này, nếu so với các tranh về bà Minh Nhẫn hay Thượng Thư Nguyễn Quý Kính (thế kỷ XVIII), thì bức tranh Vũ Công Chấn còn rất mộc mạc. Trong khi các bức tranh thế kỷ XVII, nghệ thuật hội họa đã tiến xa hơn một bước đến việc mô tả được cả khối nổi theo lối vờn tỉa chi tiết. Gương mặt các nhân vật bà Minh Nhẫn hay ông Quý Kính còn cảm nhận được cả độ cao của gò má, những ngón tay xương xẩu nổi khối, trong khi tranh Vũ Công Chấn tính ước lệ là rất lớn. Như vậy có thể nói, với những thủ pháp được thể hiện ra, bức tranh đã góp một giá trị quan trọng trong việc xác nhận sự phát triển của nghệ thuật hội họa Việt Nam thời phong kiến.

    Không chỉ vậy, bức tranh này còn có một liên quan mật thiết với bức tượng đá hiện đặt trong nội điện đền Quán Thánh. Cả hai tác phẩm này đều cùng tạc họa lại chân dung vị Công thần dưới triều Lê Trịnh, người đã có công dựng đền và đốc công tạc khắc tượng đức Huyền Thiên Trấn Vũ và rất nhiều các công trình xây dựng khác như Cầu ngói Thiên Phúc, Cầu Yên Quyết, điện Nam Giao ở Thăng Long… Đây cũng là giai đoạn nghệ thuật điêu khắc chân dung Việt Nam được đánh giá là phát triển đến đỉnh cao. Việc phát hiện bức tranh ở từ đường nhà nhọ Vũ, biết thêm một tác phẩm hội họa cùng giai đoạn với pho tượng đá và cũng là tác phẩm tranh chân dung cung đình sớm nhất còn lại, có thể nói đã minh chứng cho một thời kỳ phát triển rực rỡ của mỹ thuật Việt Nam. 

    Trang Thanh Hiền


Share:         LinkHay.com