E-mail        Print        Font-size  
  • Nghệ thuật Trúc Chỉ và triển lãm "Trúc chỉ - Lời của sông"

    Không gian triển lãm



    Một trong những hiện tượng đặc sắc mới nổi trong đời sống mỹ thuật đương đại Việt Nam mấy năm trở lại đây là sự xuất hiện của Nghệ thuật Trúc Chỉ. Các dự án, triển lãm nghệ thuật Trúc Chỉ đã diễn ra nhiều lần tại Huế - nơi sinh ra nó, và ở các địa phương khác như: Đà Lạt, Thành phố Hồ Chí Minh, Nha Trang, Viêng Chăn (Lào). Với “Trúc Chỉ - Lời của sông” thì đây là lần đầu tiên nghệ thuật này ra mắt chính thức công chúng Hà Nội, mặc dù trước đó một số tác phẩm sắp đặt Trúc Chỉ đã xuất hiện và được trao giải thưởng tại Festival Mỹ thuật Trẻ 2014, Triển lãm Mỹ thuật Việt Nam 2015. Triển lãm “Trúc Chỉ - Lời của sông” diễn ra tại Viện Goethe Hà Nội từ ngày 1 đến 15 tháng 7 năm 2016 là bước đi tiếp theo của một chương trình nghệ thuật dài hơi - con đường xác định một khái niệm mới, khẳng định nghệ thuật Trúc Chỉ là giải pháp mới cho nghệ thuật đương đại.

    Kể từ năm 2012 đến nay ở Việt Nam mới xuất hiện hình thức nghệ thuật được thể hiện bằng bột giấy tự tạo khá hấp dẫn và đang dần lan tỏa trong cộng đồng gắn với cái tên Trúc Chỉ. Vậy, Trúc Chỉ có thể là gì? Trước hết Trúc Chỉ là một loại bột giấy tự tạo. Cũng như các loại giấy thủ công mà nhiều dân tộc, vùng miền đã và đang sản xuất, tên giấy thường gắn liền với tên loại thảo mộc dùng làm nguyên liệu thô để tạo nên tờ giấy như: giấy mật hương làm từ cây mật hương, giấy dó làm từ vỏ cây dó, giấy giang làm từ cây giang, giấy sa của Thái Lan làm từ cây sa, xuyến chỉ là giấy xuyến… Theo đó mà nói thì cái tên Trúc Chỉ cũng tương tự như vậy. “Trúc” là cây trúc (tre), mà “chỉ” là giấy, vậy nên “Trúc chỉ” được hiểu theo nghĩa đen là giấy trúc, giấy tre. Tuy nhiên ở đây, không đơn thuần chỉ là tên gọi, mà chính cái tinh thần bên trong làm nên sự khác biệt của Trúc Chỉ. Nó không chỉ là một loại giấy làm từ cây tre, cây trúc, mà còn hơn thế nữa - đó là một khái niệm, một nghệ thuật mới: Nghệ thuật Trúc Chỉ.


    Một tác phẩm Trúc Chỉ của Phan Hải Bằng


    Trúc Chỉ như một loại giấy thì không có gì mới, bởi kỹ thuật làm giấy Trúc Chỉ là kỹ thuật hoàn toàn truyền thống, giống như những gì các dân tộc ở Việt Nam và các nước Đông Nam Á đã và đang sử dụng. Nghĩa là từ nguyên liệu thô là cây tre được chẻ thành những mảnh nhỏ, ngâm và đem luộc kỹ trong khoảng 12 tiếng rồi nghiền, lọc để lấy bột giấy, xeo và phơi để được giấy thành phẩm. Điều đáng nói là kỹ thuật làm giấy này đã được Phan Hải Bằng, họa sĩ đồ họa ở Huế nghiên cứu, tìm hiểu trên thực tế và thử nghiệm sau nhiều năm (từ 2000) rồi đi đến làm chủ nó. Đây cũng chính là sự trở về với truyền thống của một họa sĩ đương đại, để rồi từ đó có những bước đi nhằm mở rộng hình thức và phương thức thực hành của mỹ thuật ngày nay. Tuy nhiên, Trúc Chỉ không chỉ được làm ra bằng kỹ thuật cổ truyền đơn thuần và cũng không phải một loại giấy để rồi cho họa sĩ vẽ lên. Kỹ thuật làm Trúc Chỉ là kết hợp hài hòa giữa nghề truyền thống và kiến thức mỹ thuật hiện đại, kinh nghiệm sáng tạo nghệ thuật cá nhân, cụ thể là trong chế bản in tranh đồ họa. Trúc Chỉ được làm ra và tạo hình bằng kỹ thuật ăn mòn giấy, sử dụng các khuôn trổ và vòi phun nước khá đơn giản mà hiệu quả. Song, kỹ thuật vẫn chỉ là kỹ thuật, vấn đề là dùng kỹ thuật đó để làm gì, làm cái gì, và cho ai? Để trả lời câu hỏi này chúng ta sẽ xem xét cụ thể triển lãm “Trúc Chỉ - Lời của sông”.

    Triển lãm “Trúc Chỉ - Lời của sông” thực chất là một sắp đặt đồ sộ, công phu từ sự kết hợp nghệ thuật Trúc Chỉ với ánh sáng và âm thanh lấp kín toàn bộ gian triển lãm chuyên đề của Viện Goethe Hà Nội. Sắp đặt này bao gồm 12 khối hình gợi đến những chiếc áo tơi của người Việt xưa kia và “dòng sông” khoảng hơn 100m như một dải lụa đan lớp, uốn lượn khắp trên trần nhà rồi xuống mặt đất. Tất cả được làm bởi kỹ thuật của Trúc Chỉ kết hợp ánh sáng và âm thanh do nghệ sĩ trẻ Đào Sỹ Tùng soạn riêng cho triển lãm. Những khối hình được chia làm 2 hàng, mỗi hàng 6 khối được gắn đèn led phía trên tỏa ánh sáng làm nổi rõ các hình thể được thể hiện bằng kỹ thuật gọi là Đồ họa Trúc Chỉ/ Trucchigraphy.

    Xuất phát từ ý tưởng gắn quá trình sáng tạo với dòng chảy của con sông để biểu hiện sự vận động không ngừng, sự luôn luôn đổi mới, tiếp biến từ cái đã có sang cái mới lạ, họa sĩ Phan Hải Bằng cùng cộng sự đã đưa ra một không gian sắp đặt hấp dẫn, mới mẻ và ấm cúng. “Không ai tắm hai lần trên một dòng sông”, câu nói của triết gia Héraclite đã khơi nguồn cảm hứng cho dự án triển lãm này. Đời sống và sáng tạo là một sự vận động không ngừng nghỉ, như dòng sông luôn chảy ra biển lớn. Những dòng sông đã ra đời, đã trôi đi và đã phục sinh dưới hình hài khác, hóa thân khác. Những thân tre Việt soi bóng trên những dòng sông đã ra đời, đã chết đi… và đã phục sinh với những hình hài khác, cho những hóa thân khác, lần này là Trúc Chỉ. Những giá trị truyền thống xưa cũ chưa bao giờ là vô nghĩa, mà chính là tiền đề cho sự phục sinh, mỗi lần mỗi mới mẻ hơn, mạnh mẽ hơn. Những giá trị văn hóa mới đã được hình thành bằng nỗi đam mê, tình yêu, óc sáng tạo kết hợp năng lượng của tiền nhân. Song song với ý đó, Phan Hải Bằng còn gắn ý tưởng của mình với hình tượng sông Cái, Sông - Mẹ. Dòng sông đó luôn bao bọc, chuyên chở những ước mơ của bao thế hệ con người. Lời của sông ở đây không chỉ là lời của dòng sáng tạo, mà còn là lời của Người Mẹ. Trên phần tĩnh của sắp đặt - 12 khối hình gợi chiếc áo tơi và trên phần động - dòng sông là những hình tượng được thể hiện bằng kỹ thuật đồ họa Trúc Chỉ trên nền vải lụa. Những hình tượng đó khi là bong sen, lá sen, cành tre, con cá, con thuyền trong đời thực, khi là những hình mẫu được lấy từ kho tàng hoa văn trang trí trong mỹ thuật cổ của người Việt, và cả những hình ảnh do sự sáng tạo của riêng họa sĩ làm nên như hình bầu ngực phụ nữ, hình ngẫu hứng tạo chất… Cùng với hai thành phần chủ đạo này còn có các phần phụ trợ đặt dưới nền nhà triển lãm như những hình đám mây, ngọn lá, cánh diều, con cá, hoa lá… bằng Trúc Chỉ có kích thước dưới 1 mét.



    Hoa văn, họa tiết Trúc Chỉ


     


    Hoa văn, họa tiết Trúc Chỉ


    Toàn bộ triển lãm là lời kể của một dòng sông, dòng sông văn hóa luôn chuyển động không ngừng, bên cạnh cái xưa cũ là cái mới được sáng tạo; bên cạnh những biểu tượng văn hóa truyền thống là những hình ảnh sáng tạo cá nhân đương đại. Dòng sông ấy đồng nghĩa với quá trình sáng tạo văn hóa để lập lên những giá trị mới trên nền tảng tiếp biến cái truyền thống.

    Triển lãm “Trúc Chỉ - Lời của sông” là bước tiếp nối những kết quả đã có của dự án nghiên cứu về giấy thủ công của Phan Hải Bằng bắt đầu từ năm 2000; là kết quả thực nghiệm, biến đổi, kết hợp sáng tạo với nguyên liệu, kỹ thuật, ý tưởng của anh và các họa sĩ cộng sự trong dự án có tên: “Nghệ thuật Trúc Chỉ Việt nam”. Cái tên Trúc Chỉ được định danh từ 2012 bởi nhà văn, dịch giả, nhà nghiên cứu Bửu Ý (người Huế). Trúc Chỉ là chuỗi nỗ lực để thay đổi quan niệm về khái niệm “giấy” - làm cho giấy thoát khỏi thân phận làm nền cho các sáng tạo khác để trở thành tác phẩm tự thân, trở thành một loại hình nghệ thuật. Đây cũng là phép cộng giữa truyền thống và đương đại, giữa một cá nhân và tập thể họa sĩ, nhà văn hóa để xây dựng, giới thiệu một khái niệm mới, một giá trị mới, một thuật ngữ mới: Đồ họa Trúc Chỉ/trucchigraphy. Chúng ta có thể hình dung về quy trình làm giấy và kỹ thuật đồ họa Trúc Chỉ như sau. Quy trình làm giấy: bột giấy được xeo trên khuôn xeo xong tấm giấy người ta chỉ việc nén, ép kiệt nước và làm khô là có được những tấm giấy thành phẩm. Quy trình của Trúc chỉ được bắt đầu từ khi thao tác xeo giấy kết thúc. Trên tấm giấy vừa xeo đang còn ướt, nghệ sĩ tác động lên bề mặt của nó, làm thay đổi cấu trúc và mặt độ của xơ sợi bằng kỹ thuật phun nước với áp lực mạnh để làm cho các hình ảnh, cấu trúc bố cục, sắc độ… hiện lên. Cụ thể là dùng một vòi phun nước có thể điều chỉnh được áp lực và kích cỡ hạt nước phun trực tiếp lên bề mặt tấm giấy ướt với các hình ảnh được trổ trên khuôn bằng giấy, phim trong hay xốp mỏng, nơi khuôn trổ che chắn làm cho độ dầy của tấm giấy ướt giữ nguyên, nơi có các hình trổ thủng bị nước tác động làm mỏng đi để các hình ảnh hiện lên. Nguyên lý cơ bản này được lặp lại nhiều lần theo thao tác của họa sĩ và nó chính là sự kết hợp phương pháp chế bản ăn mòn kim loại để tạo ra bản khắc đồng hay kẽm và phương pháp in xuyên (in lưới). Cách làm đó tạo ra các sắc độ tương ứng với độ dày mỏng trên tấm Trúc chỉ.

    Tuy xuất hiện chưa lâu và đang có những bước phát triển ấn tượng, nghệ thuật Trúc Chỉ đã khơi gợi được hướng đi đáng quan tâm trong việc gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc Việt Nam.

    Nguyễn Nghĩa Phương

Share:         LinkHay.com