E-mail        Print        Font-size  
  • Về bức tranh tĩnh vật của họa sĩ Nam Sơn




    Tại Hà Nội vào đầu thế kỷ XX, những hội chợ, gọi là "đấu xảo", được chính quyền bảo hộ tổ chức, là những sự kiện làm nổi bật đời sống văn hóa và nghệ thuật. Đáng chú ý nhất là các cuộc đấu xảo năm 1902, 1913..., diễn ra tại "khu Đấu Xảo" nằm trên đại lộ Gambetta (hiện nay là Cung Văn Hóa Việt Xô đường Trần Hưng Đạo).

    Vào năm 1923, từ ngày 25/11 đến ngày 10/12, một cuộc đấu xảo không do chính quyền bảo hộ mà do hội Khai Trí Tiến Đức (Association pour la Formation Intellectuelle et Morale des Annamites, viết tắt là A.F.I.M.A)(1) tổ chức tại trụ sở của hội gần hồ Hoàn Kiếm, đã kêu gọi và quy tụ nhiều tài năng mới.

    "Đấu xảo" này được dựng lên theo mục đích được đề ra trong tập Kỷ Yếu Hội Khai Trí Tiến Đức :

    Hội Khai Trí Tiến Đức đặt ra cuộc đấu xảo này cốt ý duy trì cái tính đặc biệt một cuộc thi khéo để chấn hưng mỹ nghệ như bên Pháp có cuộc thi gọi là salon, cho nên bản hội đã định chỉ nhận vào cuộc thi ấy các đồ đạc thật khéo mà mẫu mực đều đặn, vừa được thức thời, vừa được đắc dụng; còn những đồ tạp nham kiểu nọ lẫn kiểu kia, làm không dụng công thì quyết nhiên bản hội không nhận. Vậy các nhà muốn đấu xảo xin chú ý cho mà phát minh ra nhiều kiểu mới, vừa đẹp vừa tiện lợi, mà lại chau chuốt kỹ càng đem đến thì bản hội sẽ hoan nghênh lắm.

    Cuộc đấu xảo này chia ra làm hai ban; mộn ban thì toàn tân tạo, hoặc đồ vẽ, đồ sơn, thêu, dệt, chạm, khảm, sứ, sành v.v..., một ban thì toàn đồ cổ.

    (Kỷ Yếu Hội Khai Trí Tiến Đức)

    Lần đầu tiên trong cuộc đời nghệ sĩ, Nam Sơn Nguyễn Văn Thọ (1899 -1973) tham gia vào một cuộc triển lãm, cùng với những nhà mỹ nghệ thời bấy giờ như họa sĩ Thang Trần Phềnh, mộc gia Phúc Mỹ Trần Diễn Giệm, điêu khắc gia Nguyễn Đức Thục, họa sĩ Ngô Đặng Đĩnh...

    Với những tấm tranh sơn dầu "Nhà nho xứ Bắc" (40x50cm), "Tĩnh vật" (40x50cm), Nam Sơn đã trở thành một trong những người vẽ tranh sơn dầu đầu tiên của nước Việt Nam.(2)


    NAM SƠN NGUYỄN VĂN THỌ - Tĩnh vật. Sơn dầu. 40x50cm. Sưu tập thuộc ông Ngô Kim Khôi, Pháp

    Chúng ta hãy nghe lời phê bình của Phạm Quỳnh:

    Ông Nguyễn Văn Thọ, hiệu Nam Sơn, cũng là tay vẽ sơn dầu giỏi. Nhưng lối vẽ của ông "khí Tây" quá. Bức vẽ ông nhà nho, xem đã có vẻ linh hoạt lắm; còn bức vẽ cái liễn, con dao và mấy quả tráng miệng thời dẫu tả thực hệt thật nhưng quyết không hợp với con mắt người Nam ta.

    (Phạm Quỳnh, Cuộc Đấu xảo mỹ nghệ của hội Khai Trí, Nam Phong 78, 12/1923, trang 501).

    Xem chữ "khí tây" trong lời phê bình của Phạm Quỳnh, ngày nay chúng ta không khỏi hóm hỉnh mỉm cười. Nên nhớ rằng vào thời ấy, tranh sơn dầu rất xa lạ với người Việt chúng ta vì sơn dầu chỉ chủ yếu dùng trong thủ công nghệ sản xuất sơn mài chứ không dùng để vẽ tranh (thuở ấy không gọi là sơn mài mà gọi là đồ sơn).

    Vào năm 1923, trường Mỹ thuật Đông Dương chưa ra đời, khái niệm về hội họa của người trí thức nước ta thường chỉ cô đọng trong tranh Tàu, tranh Nhật.

    "...người An Nam ta ai cũng thích chơi tứ bình, hoặc vẽ tranh, hoặc viết chữ, thích treo những tranh tàu chấm sơn thủy, chấm hoa điểu, chấm mỹ nhân, chấm lan, chấm cúc, chấm mai,...; tưởng dẫu người hí tân hiếu kỳ nữa cũng ít ai mua bức tranh vẽ bộ thìa dĩa tây và mấy cái quả tráng miệng về treo nhà!".

    (Cuộc Đấu xảo mỹ nghệ của hội Khai Trí, op.cit., trang 502).

    Tại đây, tôi xin mở ngoặc để nhấn mạnh rằng người Trung hoa vẽ tranh theo phương pháp hoàn toàn khác với nghệ thuật tây phương, được mệnh danh là:

    "Thấu thị tẩu mã"  , là lối cấu trúc không gian như nhìn từ trên mình ngựa đang chạy, hình ảnh trong tranh được thể hiện theo lối chạy dài, di chuyển theo hàng ngang, cảnh này bên cạnh cảnh kia, trải ra một không gian mênh mông không bờ bến, chứ không phải gần vẽ to, xa vẽ nhỏ như lối nhìn không gian khách quan theo luật viễn cận của nghệ thuật Tây phương. Người Nhật gọi là "Makimono" (rouleau horizontal), người Pháp gọi là "perspective cavalière".

    "Thấu thị phi điểu"  , là lối cấu trúc không gian như nhìn từ trên lưng một con vật đang bay nhìn xuống, hình ảnh trong tranh từ gần đến xa đều bằng nhau và như chồng lên nhau theo hàng dọc, cảnh này đặt lên trên cảnh kia, sắp xếp thành tầng tầng lớp lớp, đường chân trời được tượng trưng rất cao để diễn tả một cái nhìn sâu thẳm, bức tranh trở nên hẹp. Tiêu biểu cho lối cấu trúc này là thể loại tranh đứng, miêu tả sự hùng vĩ của thiên nhiên. Người Nhật gọi là "Kakémono" (tableau à suspendre), người Pháp gọi là "perspective atmosphérique" hay ''perspective aérienne".

    Trước đấy, Nam Sơn chỉ nghiên cứu và học hỏi nghệ thuật Trung Hoa hay Nhật Bản. Bức "Tĩnh vật" xem ra là một cuộc "cách mệnh" trong tinh thần thưởng thức hội họa của người dân Việt.

    Để làm sáng tỏ hơn, bức "Tĩnh vật" gợi lên lời bình luận như sau: Toàn thể bức tranh chủ yếu là màu tối. Phía trước, những quả cà chua đỏ và cà tím được đặt bên cạnh cây cải xanh, trên một khăn trắng. Bên trái, một cái liễn lớn màu nâu chiếm gần một phầu tư bức tranh. Phía sau là bóng tối, thể hiện bằng màu nâu sẫm pha với đen. Sơn dầu để lại dấu tích qua những đường sơn chồng lên nhau, kết quả của việc sử dụng cọ và dao. Người xem có cảm giác một kỹ thuật tân kỳ được xuất hiện qua các nét vẻ mới mẻ còn mang tính vụng về. Chúng ta hiện nay với những bước đi hiện đại có vận tốc siêu hình, khó ai có thể tin rằng Nam Sơn đã đi trước thời gian để hình thành tác phẩm này, nhất là trong thời điểm ấy, vì nó biểu lộ tính hiện đại điển hình trong nghệ thuật ấn tượng tây phương!

    Tuy nhiên, nếu kỹ thuật được Nam Sơn sử dụng trong bức tranh trên là tây phương thì cái liễn nâu, được gọi một cách thân tình là "liễn da lươn", về phần nó thì chắc chắn là Việt Nam!

    Riêng về bức tranh "Nhà nho xứ Bắc", trên nền màu nâu sẫm nổi bật gương mặt quắc thước của một nhà nho yêu nước dã tham gia phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục. Đó là chân dung cụ Sỹ Đức (vừa là cậu đồng thời là thầy của Nam Sơn), với cái nhìn rắn rỏi nhưng đượm buồn, trên đầu chít khăn trắng để tang cho nước mất nhà tan.

    Phải chăng tài năng của Nam Sơn thể hiện trong các bức tranh sơn dầu trên đã chinh phục được họa sĩ Victor Tardieu (1870 - 1937), giải thưởng Đông Dương 1920, ở lại Hà Nội? Phải chăng từ duyên hạnh ngộ ấy, tên tuổi cả hai luôn được gắn liền với nhau trong việc đồng sáng lập trường Mỹ Thuật Đông Dương vào năm 1924?

    Paris, 20/12/2017

    Ngô Kim Khôi

    (Trích dẫn trong "Nam Sơn Nguyễn Văn Thọ, sa vie, son oeuvre")

    (1) Hội Khai Trí Tiến Đức (Association pour la Formation Intellectuelle et Morale des Annamites) được thành lập ngày 2/5/1919 với chủ tịch là Tổng đốc Hoàng Trọng Phu, phó chủ tịch Bùi Đình Tá, tổng thư ký Phạm Quỳnh.

    (2) Trước Nam Sơn, chúng ta có thể nhận ra rằng những tranh sơn dầu đầu tiên xuất hiện tại Đông Dương là tác phẩm của một họa sĩ người Huế, Lê Huy Miến (1873-1943), sinh tại Nghệ An. Ông được triều đình An nam và chính quyền bảo hộ gửi sang Paris năm 1892 để theo học trường Thuộc địa. Ông vào trường Mỹ thuật Paris trong xưởng họa Jean Léon Gérôme. Đó là những tấm tranh "Chân dung cụ Tú mền" (49x60cm, 1896), "Chân dung ông bà Nguyễn Khoa Luận" (60x80cm, 1890)..., được vẽ theo xu hướng phương đông.






Share:         LinkHay.com