E-mail        Print        Font-size  
  • Ảnh hưởng của văn hóa Chămpa qua tạo hình chim thần Garuda trên bàn thờ Phật thời Trần

     Chim thần Garuda trên bàn thờ Phật chùa Bối Khê (Hà Tây cũ) (1382)



    Một trong những dấu ấn đặc sắc của mỹ thuật thời Trần là bàn thờ Phật bằng đá hoa sen có niên đại từ cuối thế kỷ XIV (1370 - 1391). Các bàn thờ Phật đều mang dáng dấp của khối hộp chữ nhật, tương đồng về kiểu dáng, bố cục ba phần chính: phần trên, phần thân và phần đế. Đặc biệt ở phần thân bàn thờ được làm thót lại, là nơi trang trí khá nhiều mô típ mang đặc trưng của mỹ thuật thời Trần như: rồng, hươu, hổ, lân, cá hóa long, sư tử hoa cúc, hoa sen... Ở bốn góc của bàn thờ chạm nổi chim thần Garuda với dáng vẻ chắc khỏe, lực lưỡng trong tư thế nâng đội tòa sen khổng lồ. Hình chim thần Garuda cùng các con vật thiêng như mang đến một tinh thần Phật giáo sâu nặng cho người đương thời. Vậy hình tượng chim thần Garuda xuất hiện trên bàn thờ Phật thời Trần với cấu trúc tạo hình như thế nào? Phải chăng chúng là những thần điểu từng xuất hiện ở khu vực Đông Nam Á và ảnh hưởng vào văn hóa Việt, mang theo ý nghĩa Phật giáo riêng biệt. Bài viết đi tìm và lý giải điều trên nhằm hướng tới việc khẳng định một phong cách tạo hình từng ghi dấu ấn đậm nét trong lịch sử mỹ thuật của người Việt nói chung và mỹ thuật thời Trần nói riêng.

    Đặc điểm tạo hình của hình tượng chim thần Garuda trên bàn thờ đá thời Trần

    Ở bốn góc bàn thờ là bốn hình chim thần Garuda với kích thước khá lớn, cao trung bình khoảng 28 - 30cm. Về cơ bản những chim Garuda được tạo dáng lực lưỡng, được tạc từ khối đá xanh nguyên khối, luôn tạo cảm giác uyển nhã về đường nét, dứt khoát mạnh bạo về hình khối. Tuy ở mỗi chùa hình chim Garuda có những chi tiết hơi khác nhau, nhưng vẫn lộ rõ sự thống nhất ở những nét cơ bản như: mắt to, lồi hẳn ra ngoài, mỏ nhọn to hé mở, bụng tạo khối căng tròn, chân tay có chỗ lộ rõ khối, cơ thể khỏe mạnh, có nơi trang trí đồ trang sức như vòng, dây đeo ở tay, chân. Tất cả các hình chim Garuda hầu như đều được tạo hình duyên dáng bằng đôi cánh mở rộng sang hai bên của bàn thờ, ép chặt bởi các đường nét trang trí tạo ra lực hỗ trợ cho sức mạnh dồn từ đôi chân bạnh ra to khỏe đang đạp xuống đất trong tư thế nâng đỡ cả tòa sen khổng lồ. Dựa trên dấu tích lịch sử về loài chim và rắn, khi chuyển thể trong tạo hình của người Việt cho thấy, dưới thời Trần người xưa đã đưa hình tượng rắn trở thành rồng. Về cơ bản ở phần đầu chim thường có hình xoắn văn dấu hỏi mang phong cách chạm khắc của thời Trần với các đường gân song song cương hoạch, dứt khoát lông mày được tỉa khá rõ, như có tóc xoắn ốc và nhiều nét vồng cao từ vai lên đến quá đỉnh đầu như hình Garuda ở bàn thờ chùa: Ngọc Đình, chùa Đại Bi, chùa Hương Trai (Hà Tây cũ). Đây là cách tạo hình mang dấu ấn gắn bó mật thiết với Phật giáo Việt.


    Chim thần Garuda trên bàn thờ Phật chùa Dương Liễu (Hà Tây cũ) (1370)

    Quá trình giao thoa, tiếp biến, ảnh hưởng với văn hóa Chămpa

    Nằm trong bối cảnh thế kỷ XIV, Việt Nam từng có mối quan hệ với các nước khu vực Đông Nam Á, khiến cho những đặc điểm tạo hình và trang trí của bàn thờ đá mang tính thống nhất về tinh thần Phật giáo và nghệ thuật điêu khắc phương Đông. Có nhiều ý kiến cho rằng hình chim thần Garuda chịu sự giao thoa văn hóa nhất định từ đất phát sinh của người Chăm, nhưng thực tế từ việc nghiên cứu hình tượng chim thần Garuda trên bàn thờ đá thời Trần cho phép chúng tôi khẳng định chủ nhân của bàn thờ đá thời Trần là người Đại Việt. Tuy nhiên, việc tiếp biến và giao thoa văn hóa với nền nghệ thuật Chămpa là không thể phủ nhận. Có điều khi được định hình trong không gian văn hóa tín ngưỡng của người Việt thì ngôn ngữ tạo hình chim thần Garuda lại trở thành môt típ trang trí đặc sắc, có sự khẳng định của vai trò tư tưởng xã hội thời Trần đậm nét. Đâu đó như có cả sự tiếp thu từ mỹ thuật thời Lý với hình tượng các con chim đầu người mình chim tìm thấy ở chùa Phật Tích. Cùng với những mô típ trang trí khác hình chim thần Garuda trên bàn thờ đá thời trần đã thực sự tạo ra được hơi thở mới của thời đại, của dân tộc, đó cũng chính là khả năng sử dụng chất liệu đá cùng kỹ thuật tạo khối ở trình độ cao.


    Bàn thờ Phật chùa Ngọc Đình (Hà Tây cũ) (1375)

    Nếu xét riêng về hình tượng chim thần Garuda thì sẽ thấy chúng có nguồn gốc từ nền văn hóa Đông Nam Á, trong đó có sự tham gia của văn hóa Chămpa. “Hình tượng con chim thần thoại Garuda và Kinnari là những hình tượng nghệ thuật khá phổ biến thuộc nhiều nền nghệ thuật ở Đông Nam Á, trong đó có nền nghệ thuật Chăm. Rất có thể những cuộc tiếp xúc lớn trong lịch sử với người Chăm trước đó và đương thời đã là nguyên nhân có mặt của những con chim thần thoại xa lạ này trên một số tác phẩm điêu khắc thời Trần. Song dù sao thì ở đây chúng đã được Việt hóa đi nhiều. Con Garuda chỉ còn giữ lại rõ nhất ở cái đầu theo ước định của loài chim, còn những chi tiết phi nhân tính khác đã được giảm bớt hẳn”*. Từ đây có thể nhận thấy rõ hơn sự giao lưu văn hóa của người Việt với sự ảnh hưởng văn hóa nghệ thuật Chămpa. Tuy nhiên, trang trí hình chim thần Garuda trên bàn thờ đá thời Trần là quá trình tiếp thu văn hóa Chămpa. Chim thần Garuda là biểu tượng cho sức mạnh, gắn bó mật thiết với nghệ thuật Phật giáo thời Đại Việt.

    Tóm lại: Việc tìm hiểu về tạo hình cùng ý nghĩa biểu tượng của chim thần Garuda trên bàn thờ đá thời Trần là hành trình đi tìm khát vọng và mỹ cảm của cha ông. Dư âm của tạo hình thời Trần còn lắng đọng trên hình các chim thần Garuda, cùng các trang trí khác cho thấy mô hình thẩm mỹ thời Trần chất chứa những biểu tượng của đức Phật, của lòng từ bi bác ái. Song, hơn hết là phong cách tạo hình mang đậm dấu ấn của dân tộc Việt. Phong cách ấy từng được định hình trên cơ sở lấy tinh thần thượng võ làm nguyên lý của cái đẹp. Vì vậy tạo hình chim thần Garuda trên bàn thờ đá thời Trần tuy có sự giao thoa, tiếp biến với nền văn hóa trong khu vực, đặc biệt là văn hóa Chămpa, song về cơ bản vẫn gắn với lối tạo hình chắc khỏe, tinh tế, bình dị mà cương hoạch, linh thiêng mà gần gũi, thần thoại mà như thấy rất hiện thực. Đó chính là tinh thần và vẻ đẹp của tạo hình thời Trần cũng là nét đẹp của con người thế tục.


    Trần Thị Biển

    (*) Chú thích Ngô Văn Doanh (2011), Thành cổ Chămpa những dấu ấn thời gian, Nxb Thế giới, Hà Nội

Share:         LinkHay.com