E-mail        Print        Font-size  
  • SUY NGHĨ VỀ HÓA TRANG MẶT NẠ SÂN KHẤU TUỒNG CỦA ĐOÀN THỊ TÌNH

    Một trang trong cuốn Hóa trang mặt nạ sân khấu Tuồng của PGS. TS. Đoàn Thị Tình


     





    PGS.TS. Đoàn Thị Tình vốn là họa sĩ tốt nghiệp Trung cấp lớp Mỹ thuật chuyên nghiệp Trường Mỹ thuật dân lập thuộc Sở Văn hóa Hà Nội do họa sĩ Phạm Viết Song làm hiệu trưởng. Về công tác ở Đoàn Múa rối (nay là Nhà hát Múa rối Trung ương) vừa làm tạo hình quân rối kiêm diễn viên. Năm 1972, chị được Nhà nước cử sang Tiệp Khắc học Trường Đại học Nghệ thuật, Khoa Mỹ thuật, Chuyên ngành Thiết kế trang phục Sân khấu - Điện ảnh. Sau khi tốt nghiệp đại học được ở lại thực tập và năm 1980, chị trở về nước làm việc tại Viện nghiên cứu sân khấu thuộc Bộ Văn hóa - Thông tin. Là cán bộ nghiên cứu Mỹ thuật sân khấu.

    Năm 1987, chị cho ra mắt cuốn sách Tìm hiểu trang phục Việt Nam (Dân tộc Việt), NXB Văn hóa. Cuốn sách này, xuất bản lần thứ 2 có bổ sung, NXB Mỹ thuật 2007. Đoàn Thị Tình bảo vệ luận án PTS Khoa học - Nghệ thuật (nay là Tiến sĩ, tại Viện Văn hóa nghệ thuật Việt Nam với đề tài Những vấn đề trang phục sân khấu truyền thống Tuồng - Chèo đạt xuất sắc. Từ đó, chị đã cho ra đời công trình cấp Bộ Mỹ thuật sân khấu Tuồng truyền thống (2001), Trang phục Thăng Long - Hà Nội từ thời phong kiến đến nay (công trình kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội), NXB Hà Nội, và năm 2014, chị lại cho ra mắt độc giả cuốn sách Hóa trang mặt nạ sân khấu Tuồng, NXB Mỹ thuật. Cuốn sách Hóa trang mặt nạ sân khấu Tuồng đã đem đến cho người đọc một nhận thức mới về tầm quan trọng của hóa trang sân khấu Tuồng truyền thống: Không chỉ làm đẹp, phù hợp với ánh đèn nghệ thuật, mà còn có thể thay vai, làm thay đổi tuổi tác, thay đổi giới tính, thay đổi dân tộc... Thông qua đó, tác giả Đoàn Thị Tình đã nêu ra quan niệm: Vẽ mặt Tuồng có thể bắt nguồn từ lối xăm mình và lối đeo mặt nạ biểu diễn từ xa xưa trong diễn xướng, lễ hội như trò ông Địa, trò Xuân Phả, trò của người Khơ Me, người Hoa Lang, người Chiêm Thành, người Lục Hồn...

    Hóa trang mặt nạ Tuồng, theo tác giả cuốn sách, có ba màu cơ bản là: đỏ, đen, trắng. Từ ba màu chính này, các nghệ sĩ có thể chế biến ra các màu trung gian: tro nhạt (xanh), da cua, trắng mốc... và màu sắc hóa trang sẽ mang tính mô hình nhân vật: kép trắng, kép đỏ, kép đen, kép xanh, kép da cua... Ở đây, Đoàn Thị Tình đã so sánh với những hình thức vẽ mặt của sân khấu Trung Quốc, Nhật Bản để thấy sự đồng điệu của nghệ thuật phương Đông nói chung và của Tuồng Việt Nam nói riêng.

    Mặt khác, trong cuốn sách Hóa trang mặt nạ sân khấu Tuồng, PGS.TS. Đoàn Thị Tình còn chỉ ra cho người đọc thấy: Các nghệ sĩ vẽ mặt Tuồng phải dựa trên cơ sở cấu tạo các cơ, xương mặt để xử lý nét kẻ vẽ, tô màu, diễn tả tuổi tác con người và phải dùng vật liệu bút vẽ bằng tre cật, chuốt một đầu tròn nhọn, một đầu bẹt mỏng.

    Hơn nữa, cũng trong cuốn sách này, PGS.TS. Đoàn Thị Tình còn giới thiệu khá tường tận cho độc giả thấy chất liệu hóa trang: phấn trắng (phấn chì), thủy phấn (màu đỏ), bột đen (ô yên), màu đen (lấy ở muội đèn) và kỹ thuật hóa trang, trình tự hóa trang với những động tác: chấm - day - xoa - đập…

    Đặc biệt, cuốn sách được tác giả trình bày khá cụ thể, rõ ràng về những mô hình: mặt đỏ, mặt trắng, mặt mốc, mặt đen, mặt xanh, mặt rằn, mặt yêu và một số loại mặt độc đáo khác... Theo tinh thần của NSND Nguyễn Lai: "Hóa trang trong sân khấu Tuồng tóm lại chỉ cần phân biệt lứa tuổi, lớn nhỏ, hiền lành, hung dữ, khỏe mạnh, cục cằn hay thanh tao, đĩnh đạc, mưu trí hay nóng nảy, chứ không đòi hỏi phân biệt hình dáng như chụp ảnh..."

    Giá trị thực hành quan trọng nhất của cuốn sách có lẽ là phần Một số nhân vật tiêu biểu trong nghệ thuật Tuồng, từ trang 13 đến trang 105. Ở đây, họa sĩ Đoàn Thị Tình đã giới thiệu với người đọc 68 khuôn mặt theo: Lịch sử của nhân vật, cách hóa trang nhân vật và những hóa trang trong thực tiễn điển hình của các nguồn tư liệu phong phú, đa dạng) rõ ràng khiến người đọc, người xem hấp dẫn, thích thú, hào hứng. Như nhân vật Bao Công - Con người tính cách, đạo đức ra sao, ở vở nào, đã hóa trang thế nào cho đúng và NSND Võ Sĩ Thừa, Đoàn Nồng đã hóa trang ra sao...

    Nhìn chung, sau cuốn sách Mặt Tuồng của Nguyễn Vĩnh Huế, Hóa trang mặt nạ sân khấu Tuồng của PGS.TS. Họa sĩ Đoàn Thị Tình, theo tôi, là một công trình khoa học, công phu, nghiêm túc, có nhiều mới mẻ, mang tính quy chuẩn và hữu ích thiết thực cho các nghệ sĩ ngành Tuồng hôm nay để "Người diễn viên trở thành họa sĩ ẩn danh mang cá tính của mình".

    Trần Trí Trắc

Share:         LinkHay.com